1. CBAM là gì? Tình hình thực thi trên thế giới và tại Việt Nam
Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM) là công cụ chính sách môi trường của Liên minh Châu Âu (EU) nhằm tính giá carbon trực tiếp đối với hàng hóa carbon-intensive (có phát thải cao) nhập khẩu từ các quốc gia không có hệ thống định giá carbon tương đương. Mục tiêu là đảm bảo công bằng về chi phí carbon giữa sản phẩm sản xuất trong EU và hàng nhập khẩu, đồng thời ngăn chặn tình trạng “carbon leakage” – dịch chuyển sản xuất sang các quốc gia có mức quy định khí thải lỏng lẻo.
Theo nguồn chính thống từ Ủy ban Thuế quan & Hải quan EU, CBAM chính thức chuyển sang giai đoạn đầy đủ từ 01/01/2026, sau giai đoạn chuyển tiếp từ 01/10/2023 đến 31/12/2025.
Tại Việt Nam, Bộ Công Thương và các cơ quan chức năng đã cảnh báo về tác động của CBAM đối với xuất khẩu, đặc biệt các ngành có phát thải lớn như thép, xi măng, nhôm, phân bón, điện và hydro.
2. CBAM và EU-ETS khác nhau như thế nào?
Cả CBAM và EU-ETS đều là các công cụ của Liên minh châu Âu nhằm giảm phát thải khí nhà kính. EU-ETS, được áp dụng từ năm 2005, áp dụng cho một số quy trình và hoạt động sản xuất nhất định trong EU. Mục tiêu tổng thể là thúc đẩy quá trình khử carbon đồng thời ngăn chặn sự rò rỉ carbon trong EU. Tuy nhiên, công cụ này không thể ngăn chặn sự dịch chuyển khí thải CO2 ra ngoài biên giới EU sang các nước thứ ba. Đây là lý do CBAM đối với việc nhập khẩu một số hàng hóa nhất định vào lãnh thổ hải quan EU sẽ dần được đưa vào sử dụng từ tháng 10 năm 2023. Khi CBAM được thực hiện đầy đủ vào năm 2026, hai công cụ này sẽ có cấu trúc tương đương và được liên kết thông qua giá cả của chứng chỉ EU-ETS.
Báo cáo cần nộp cho cả hai quy định, trong đó thể hiện lượng khí thải xám cần được tính đến, là cơ sở để tính toán lượng hạn ngạch cần mua. Giá của chứng chỉ EU-ETS được xác định thông qua đấu giá, nhằm mục đích tạo ra động lực về giá để giảm phát thải khí nhà kính thông qua hạn ngạch chứng chỉ được thiết lập chặt chẽ. Giá của hạn ngạch CBAM được liên kết với giá trung bình hàng tuần của chứng chỉ EU-ETS và do đó phản ánh sự phát triển trên thị trường châu Âu mà không cần sử dụng thêm các cơ chế hạn chế khí nhà kính hoặc hạn chế nhập khẩu. Do đó, dòng chảy thương mại không bị hạn chế thêm.
Trong khi chứng chỉ EU-ETS phải được các nhà sản xuất mua, thì chứng chỉ CBAM được các nhà nhập khẩu hàng hóa CBAM vào lãnh thổ hải quan của Liên minh mua. Các nhà nhập khẩu này phải đảm bảo rằng họ đã mua được ít nhất 80% hạn ngạch CBAM cần thiết vào cuối quý. Vào cuối năm, có thể yêu cầu mua lại các chứng chỉ CBAM dư thừa thông qua sổ đăng ký CBAM. Nếu điều này không xảy ra, các chứng chỉ CBAM sẽ bị hủy vào ngày 1 tháng 7 hàng năm. Điều này nhằm tránh việc giá của hạn ngạch CBAM bị tách rời khỏi giá của chứng chỉ EU-ETS theo thời gian thông qua giao dịch không hạn chế giữa các nhà nhập khẩu. Vì các công cụ này có tác dụng bổ sung cho nhau, nên các sửa đổi đối với một quy định sẽ xem xét đến quy định kia càng nhiều càng tốt.
3. Các ngành chịu CBAM và phạm vi áp dụng
Hiện nay, CBAM áp dụng cho 6 ngành chính có độ phát thải cao:
- Thép (Iron & Steel)
- Xi măng (Cement)
- Nhôm (Aluminium)
- Phân bón (Fertilizers)
- Điện (Electricity)
- Hydro (Hydrogen)
Đây là các ngành được xác định là có nguy cơ rò rỉ carbon lớn nếu không điều chỉnh chi phí carbon qua biên giới.
► EU đang xem xét mở rộng phạm vi sang các sản phẩm chế tạo hạ nguồn (máy móc, thiết bị), cũng như ngành hóa chất và công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng sau năm 2026.
4. Tại sao doanh nghiệp Việt cần chuẩn bị ngay?
CBAM không chỉ là yêu cầu báo cáo, mà từ ngày 01/01/2026 trở đi doanh nghiệp phải mua chứng chỉ carbon để bù trừ lượng khí thải “nhập khẩu” khi xuất khẩu sang EU. Điều này có nghĩa:
✔ Chi phí phát thải carbon trở thành chi phí thực tế, ảnh hưởng tới biên lợi nhuận và giá bán sản phẩm tại thị trường EU.
✔ Dữ liệu phát thải phải đo lường, xác minh độc lập, nếu không EU có thể áp dụng giá trị phát thải mặc định cao, làm tăng chi phí CBAM.
✔ Mở rộng yêu cầu dữ liệu minh bạch từ cả chuỗi cung ứng và nhà cung cấp toàn cầu.
Chuẩn bị sớm giúp doanh nghiệp giảm rủi ro mất đơn hàng và nâng cao khả năng cạnh tranh dài hạn.
5. Cách tính lượng khí thải và chứng chỉ CBAM
Một chứng chỉ CBAM tương đương với 1 tấn CO₂e phát thải từ sản phẩm nhập khẩu, được giao dịch trên nền tảng do Ủy ban EU quản lý. Giá chứng chỉ CBAM dựa trên giá trung bình tuần của EU-ETS.
Lượng phát thải cần khai báo gồm hai phần:
- Phát thải trực tiếp từ quá trình sản xuất hàng hóa.
- Phát thải gián tiếp từ điện năng hoặc nhiên liệu sử dụng.
Doanh nghiệp được khấu trừ chi phí carbon đã trả tại nước sản xuất nếu có chứng minh hợp lệ. Việc tính toán phải dựa trên dữ liệu đo lường thực tế hoặc phương pháp chuẩn quy định tại Phụ lục III và IV của Quy định CBAM.
6. 3 giai đoạn triển khai CBAM (EU)
EU triển khai CBAM theo 3 giai đoạn liên tục:
Giai đoạn 1 – Chuyển tiếp (Transition)
📅 01/10/2023 – 31/12/2025
- Chỉ yêu cầu báo cáo định kỳ lượng phát thải GHG liên quan đến hàng nhập khẩu.
- Doanh nghiệp tại EU phải thu thập và gửi dữ liệu báo cáo hàng quý.
Giai đoạn 2 – Vận hành một phần (2026–2033)
📅 01/01/2026 – 31/12/2033
- Bắt đầu nghĩa vụ tài chính: nhà nhập khẩu phải mua CBAM certificates để bù đắp lượng phát thải vượt quá miễn phí kèm theo.
- Giá chứng chỉ CBAM gắn với giá trung bình EU ETS – hệ thống giao dịch phát thải của EU.
Giai đoạn 3 – Vận hành toàn diện (từ 2034)
📅 01/01/2034 trở đi
- Doanh nghiệp phải nộp 100% chi phí CBAM cho toàn bộ lượng khí thải của sản phẩm nhập khẩu.
- EU sẽ xóa bỏ hoàn toàn hạn ngạch miễn phí cho các ngành trong EU và hàng nhập khẩu.
7. Miễn trừ và ngưỡng quan trọng theo quy định Omnibus
Đáng chú ý, theo gói cải cách Omnibus I của EU:
🌍 Ngưỡng miễn trừ 50 tấn:
- Các nhà nhập khẩu có tổng khối lượng hàng CBAM dưới 50 tấn/năm sẽ được miễn nghĩa vụ CBAM, loại trừ khoảng 90% số nhà nhập khẩu, nhưng vẫn bao phủ 99% lượng phát thải carbon từ các sản phẩm CBAM.
🛑 Ngưỡng này không áp dụng cho điện và hydro – hai sản phẩm vẫn nằm ngoài miễn trừ do tính đặc thù và yếu tố bảo vệ môi trường.
Các trường hợp miễn trừ khác:
- Hàng hóa từ nước đã tham gia hoặc liên kết với hệ thống EU ETS (như Iceland, Na Uy, Liechtenstein, Thụy Sĩ…) có thể được miễn hoặc khấu trừ chi phí carbon đã trả ở nước xuất xứ.
- Nếu doanh nghiệp sử dụng dữ liệu phát thải thực tế, mức carbon đã trả ở nước sản xuất sẽ được tính trừ vào chi phí CBAM.
8. Điều này có ý nghĩa gì đối với doanh nghiệp?
➡️ CBAM tạo nghĩa vụ tài chính mới và chi phí dự báo:
Doanh nghiệp xuất khẩu sẽ cần dự toán chi phí mua chứng chỉ CBAM cho lượng phát thải sản phẩm phục vụ thị trường EU.
➡️ Báo cáo chính xác & minh bạch dữ liệu là bắt buộc:
Không chỉ đo lường, doanh nghiệp cần hệ thống MRV (Measurement – Reporting – Verification) để cung cấp số liệu được kiểm định.
➡️ Chuẩn bị từ bây giờ giúp giảm rủi ro tuân thủ và tăng lợi thế cạnh tranh:
Các công ty chuẩn bị tốt có thể giảm chi phí CBAM, truy cập thị trường EU dễ dàng, và thu hút đầu tư xanh.
9. Những hành động cần thực hiện ngay cho doanh nghiệp
Trước 2026
✔ Hiểu rõ yêu cầu tuân thủ CBAM và tác động chi phí
✔ Rà soát mã HS, chuỗi cung ứng và lập danh mục sản phẩm CBAM
✔ Thu thập dữ liệu phát thải từ nhà cung cấp
✔ Chuẩn bị đăng ký và kế hoạch ngân sách cho CBAM
Trong năm 2026–2027
✔ Thiết lập quy trình tính toán và xác minh lượng phát thải thực tế
✔ Sẵn sàng mua CBAM certificates từ cơ quan có thẩm quyền
✔ Chuẩn bị tờ khai CBAM đúng hạn (trước 31/05 hàng năm) để tránh phạt
CBAM là một bước ngoặt trong thương mại xuyên biên giới và chi phí carbon – từ một công cụ báo cáo đơn thuần đến một nghĩa vụ tài chính có tác động trực tiếp tới lợi nhuận và cạnh tranh thị trường EU. Việc hiểu rõ CBAM, chuẩn bị hệ thống dữ liệu minh bạch và áp dụng chiến lược tuân thủ từ sớm sẽ là điểm tựa quan trọng để doanh nghiệp Việt Nam không bị tụt lại phía sau trong bối cảnh toàn cầu hóa xanh.
10. Ưu đãi đầu năm đến từ ISC VIỆT NAM
- Giảm 15% đối với dịch vụ lần đầu
- Giảm 20% đối với dịch vụ tiếp theo cho các khách hàng cũ với tất cả các tiêu chuẩn ĐÀO TẠO, TƯ VẤN, CHỨNG NHẬN.
Liên hệ với ISC VIỆT NAM để được hỗ trợ trong quá trình tư vấn triển khai dự án !
Ms Lan Anh
📞 Hotline: 0824 647 279
📧 Email: anh.nguyen@iscvietnam.net
🌐 Website: https://iscvietnam.net/
